Ballet Kẹp hạt dẻ của Tchaikovsky là vở diễn gắn liền với mùa Giáng sinh và Năm mới ở khắp thế giới, nhưng xem nó ngay tại nước Nga mang một ý nghĩa khác hẳn. Vở ballet ra đời ở Saint Petersburg, và hôm nay hai nhà hát danh tiếng nhất nước Nga vẫn giữ hai phiên bản riêng. Bài viết này giúp Quý khách hiểu câu chuyện của vở diễn, sự khác nhau giữa Bolshoi và Mariinsky, và cách chuẩn bị cho một buổi tối xem ballet mùa đông.
Ballet Kẹp hạt dẻ ra đời ở đâu?
Đêm công diễn đầu tiên diễn ra ngày 18/12/1892 (tức 06/12 theo lịch cũ của Nga) tại Nhà hát Hoàng gia Mariinsky, Saint Petersburg. Tối hôm ấy, khán giả xem hai tác phẩm mới của Tchaikovsky trong cùng một chương trình: vở opera Iolanta và vở ballet Kẹp hạt dẻ.
Câu chuyện lấy từ truyện “Kẹp hạt dẻ và Vua Chuột” của nhà văn Đức E.T.A. Hoffmann, qua bản phóng tác năm 1844 của Alexandre Dumas. Một cô bé nhận món quà Giáng sinh là chiếc kẹp hạt dẻ hình người lính. Đêm ấy, đồ chơi sống dậy, đoàn quân chuột kéo đến, và chiếc kẹp hạt dẻ đưa cô bé vào một vương quốc kẹo ngọt.

Biên đạo đầu tiên được giao là Marius Petipa, bậc thầy của ballet Hoàng gia Nga. Khi Petipa ngã bệnh, người trợ lý Lev Ivanov tiếp quản phần lớn công việc. Vì vậy nhiều tài liệu ghi Ivanov là biên đạo của bản gốc, dù một số nguồn vẫn ghi công cho Petipa.
Vì sao ballet Kẹp hạt dẻ gắn với mùa Năm mới ở Nga?
Câu chuyện mở màn trong đêm Giáng sinh, giữa phòng khách có cây thông trang hoàng và những món quà cho trẻ nhỏ. Ở phương Tây, vở diễn vì thế gắn với ngày 25/12. Ở Nga, mùa lễ hội kéo dài hơn và có trọng tâm khác: Năm mới là dịp đoàn tụ lớn nhất trong năm, còn Giáng sinh Chính thống giáo rơi vào ngày 07/01. Cây thông, quà tặng và những buổi đi nhà hát cùng gia đình vì vậy trải dài từ cuối tháng 12 sang tuần đầu tháng 1.
Với du khách, điều này có nghĩa là ballet Kẹp hạt dẻ không chỉ dành cho đêm Giáng sinh. Một hành trình Nga dịp Tết Dương lịch vẫn nằm trọn trong mùa diễn của vở ballet.
Âm nhạc làm nên tên tuổi vở ballet
Nhiều người chưa từng vào nhà hát vẫn nhận ra vài giai điệu của ballet Kẹp hạt dẻ, vì chúng xuất hiện trong phim, quảng cáo và trung tâm thương mại mỗi dịp cuối năm. Bản nhạc nổi tiếng với tiếng đàn celesta, một nhạc cụ phím cho âm thanh trong và lấp lánh như chuông nhỏ. Trong nhà hát, khi dàn nhạc chơi trực tiếp, những đoạn nhạc quen tai ấy có độ sâu mà bản thu khó có được.
Ballet Kẹp hạt dẻ ở Nhà hát Bolshoi, Moscow
Bolshoi diễn phiên bản của biên đạo Yuri Grigorovich, công diễn lần đầu ngày 12/03/1966. Thiết kế sân khấu và trang phục do họa sĩ Simon Virsaladze thực hiện. Vở có hai màn, kéo dài khoảng 2 giờ 15 phút với một lần nghỉ giải lao, diễn trên Sân khấu Lịch sử của nhà hát.
Trong bản này, cô bé tên là Marie. Grigorovich viết lại kịch bản dựa trên truyện của Hoffmann, có dùng ý tưởng từ kịch bản của Petipa.

Xem ballet Kẹp hạt dẻ ở Bolshoi còn là dịp bước vào một trong những nhà hát nổi tiếng nhất thế giới, ngay trung tâm Moscow, cách Quảng trường Đỏ không xa.
Ballet Kẹp hạt dẻ ở Nhà hát Mariinsky, Saint Petersburg
Mariinsky giữ một phiên bản lâu đời hơn: bản dựng của biên đạo Vasily Vainonen, công diễn ngày 18/02/1934, khi nhà hát còn mang tên Kirov. Năm 1954, vở được phục dựng với thiết kế mới, cũng của Simon Virsaladze, người sau này làm thiết kế cho bản Bolshoi. Theo nhà hát, phiên bản này chưa rời sân khấu suốt hơn tám mươi năm.
Bản Mariinsky gọi cô bé là Masha. Vở có ba màn và một đoạn kết, kéo dài khoảng 2 giờ 45 phút với hai lần nghỉ giải lao. Trên sân khấu có cả nghệ sĩ của nhà hát lẫn học sinh Học viện Ballet Vaganova, ngôi trường đã đào tạo nhiều thế hệ vũ công Nga. Sự góp mặt của những vũ công nhỏ tuổi là nét riêng của bản dựng này.

Với nhiều người yêu ballet, xem ballet Kẹp hạt dẻ ở Mariinsky là trở về đúng nhà hát nơi vở diễn ra mắt khán giả năm 1892.
Nên chọn ballet Kẹp hạt dẻ ở nhà hát nào?
Cả hai đều là lựa chọn xứng đáng, nên câu hỏi thực ra là hành trình của Quý khách đi qua thành phố nào vào ngày có suất diễn.
- Nếu muốn một buổi diễn gọn hơn: bản Grigorovich ở Bolshoi, hai màn, khoảng 2 giờ 15 phút.
- Nếu muốn xem bản dựng lâu đời, nhiều cảnh có học sinh Vaganova và không khí cổ tích hơn: bản Vainonen ở Mariinsky, khoảng 2 giờ 45 phút.
- Nếu đi cùng trẻ nhỏ: Mariinsky ghi độ tuổi khuyến nghị từ 6 tuổi trở lên cho vở này. Thời lượng dài hơn, nên suất ban ngày sẽ nhẹ nhàng hơn cho các bé.
- Nếu đi trọn hành trình Moscow – Saint Petersburg dịp cuối năm: có thể cân nhắc xem cả hai để tự so sánh, vì hai bản khác nhau đủ để buổi thứ hai không lặp lại buổi đầu.
Mùa lễ hội là thời điểm cả hai nhà hát xếp dày suất Kẹp hạt dẻ, nhưng cũng là lúc vé hết nhanh nhất. Lịch diễn và vé nên được xem trên trang chính thức của từng nhà hát. Quý khách nên cẩn thận với những trang bán lại vé với giá cao.
Chuẩn bị cho buổi tối xem ballet Kẹp hạt dẻ
Một vài điều giúp Quý khách tận hưởng trọn vẹn buổi tối ở nhà hát:
- Trang phục lịch sự, hợp với không khí một nhà hát lịch sử trong dịp lễ. Áo khoác dày và mũ len nên gửi ở phòng giữ đồ ngay khi vào cửa.
- Đến sớm khoảng 30 phút để gửi áo và tìm chỗ, tránh vội vàng khi đèn khán phòng tắt.
- Đọc trước tóm tắt câu chuyện. Ballet không có lời thoại, biết trước mạch truyện giúp Quý khách theo dõi dễ hơn, nhất là màn đồ chơi đánh nhau với đoàn chuột.
- Tận dụng giờ nghỉ giải lao để dạo quanh sảnh nhà hát, vì không gian nội thất cũng là một phần của buổi tối.
Ballet Kẹp hạt dẻ trong hành trình mùa đông
Một hành trình Nga dịp Năm mới thường có Quảng trường Đỏ, phố đèn và chợ Giáng sinh ở Moscow, rồi các cung điện phủ tuyết ở Saint Petersburg. Thêm một buổi ballet Kẹp hạt dẻ giúp chuyến đi có một tối thật khác: ngồi trong khán phòng ấm áp, nghe dàn nhạc chơi Tchaikovsky giữa mùa tuyết của chính quê hương ông.
Điều cần tính là suất diễn phải khớp với lịch trình. Bolshoi ở Moscow, Mariinsky ở Saint Petersburg; nếu ngày có vé lại rơi vào hôm di chuyển giữa hai thành phố, buổi tối ấy sẽ rất vội. Vì vậy, với ballet Kẹp hạt dẻ mùa lễ hội, nên chốt vé trước, rồi mới xếp các phần còn lại của hành trình quanh nó.
Câu hỏi thường gặp
Ballet Kẹp hạt dẻ dài bao lâu?
Bản Bolshoi kéo dài khoảng 2 giờ 15 phút với một lần nghỉ. Bản Mariinsky khoảng 2 giờ 45 phút với hai lần nghỉ.
Có cần hiểu tiếng Nga để xem ballet Kẹp hạt dẻ không?
Không. Ballet kể chuyện bằng múa và âm nhạc, không có lời thoại. Quý khách chỉ cần đọc trước tóm tắt nội dung.
Trẻ em có xem được không?
Có. Đây là vở ballet được nhiều gia đình chọn cho dịp lễ. Mariinsky ghi độ tuổi khuyến nghị 6+ cho vở này.
Ballet Kẹp hạt dẻ thường diễn vào thời gian nào?
Vở được diễn dày nhất trong mùa lễ hội cuối năm. Lịch cụ thể từng mùa do mỗi nhà hát công bố trên trang chính thức.
Lời kết
Một buổi tối với ballet Kẹp hạt dẻ ở Moscow hay Saint Petersburg có thể trở thành ký ức đẹp nhất của chuyến đi Nga mùa đông. Nếu Quý khách muốn đưa buổi ballet vào hành trình dịp Năm mới, Russia Travel sẵn lòng tư vấn cách sắp xếp lịch trình để buổi tối ấy diễn ra thong thả.
Nguồn tham khảo
- Wikipedia – The Nutcracker: công diễn 18/12/1892 (06/12 lịch cũ) tại Mariinsky cùng opera Iolanta; Petipa và Lev Ivanov; nguồn truyện Hoffmann qua bản Dumas 1844; đàn celesta
- Mariinsky Theatre – playbill The Nutcracker (02/01/2023): bản Vainonen công diễn 18/02/1934 tại Nhà hát Kirov; phục dựng 21/03/1954, thiết kế Simon Virsaladze; 2 giờ 45 phút, hai lần nghỉ; 6+; vai Masha; học sinh Học viện Vaganova; “chưa rời sân khấu hơn tám mươi năm”
- OperaAndBallet.com – Bolshoi The Nutcracker (trang bán vé bên thứ ba, chỉ dùng thông tin vở): biên đạo Yuri Grigorovich, công diễn 12/03/1966, thiết kế Simon Virsaladze, hai màn, 2 giờ 15 phút, một lần nghỉ, Sân khấu Lịch sử, vai Marie
- Bolshoi – trang lịch diễn chính thức




